Leit
Loka

Brjóstamiðstöð

Fræðsla, ráðgjöf, eftirlit og stuðningur í tengslum við sjúkdóma í brjóstum og meðferð vegna brjóstakrabbameins

Deildarstjóri

Hrafnhildur Baldursdóttir

hrafnhba@landspitali.is
Banner mynd fyrir  Brjóstamiðstöð

Hafðu samband

OPIÐ08:00-16:00

Símatími hjúkrunarfræðings virka daga nema föstudaga frá kl. 09:00-10:00

Brjóstamiðstöð - mynd

Hér erum við

Landspítali Hringbraut - Á almennri göngudeild 10E - Gengið inn um K-byggingu (gegnt nýja sjúkrahótelinu)

Hagnýtar upplýsingar

Sýna allt

Brjóstamiðstöð Landspítala Hringbraut veitir þjónusta fyrir einstaklinga með sjúkdóma í brjóstum, allt frá erfðaráðgjöf til sérhæfðustu krabbameinsmeðferða.  Þar starfar þverfaglegt brjóstateymi sem hefur vikulega samráð um þá sjúklinga sem greinast með brjóstakrabbamein.

Þjónusta sem lýtur að greiningu brjóstakrabbameina er veitt í húsnæði Brjóstamiðstöðvar Landspítala í Skógarhlíð.  Þar starfa röntgenlæknar og hjúkrunarfræðingur Landspítala í samvinnu við starfsmenn Leitarstöðvarinnar.

Brjóstamiðstöð Landspítala veitir fræðslu, ráðgjöf, eftirlit og stuðning í tengslum við greiningu sjúkdóma og aðgerðir.  Læknar og hjúkrunarfræðingar vinna saman í teymi í samstarfi við aðra fagaðila svo sem lækna, hjúkrunarfræðinga, sálfræðinga, félagsráðgjafa, röntgenlækni, geislafræðing, erfðaráðgjafa og sjúkraþjálfara.

Brjóstaskurðlæknar

Þorvaldur Jónsson
Höskuldur Kristvinsson

Hjúkrunarfræðingar

 Auður Björk Gunnarsdóttir
Brynja Björk Gunnarsdóttir
Edda Jóna Jónasdóttir
Guðrún Árnadóttir
Jarþrúður Jónsdóttir
Kristín Sigurðardóttir
Sólveig Birna Jósefsdóttir

Lýtalæknar

Gunnar Auðólfsson
Halla Fróðadóttir
Jens Kjartansson
Þórir Auðólfsson
Þórir S. Njálsson

Krabbameinslæknar

Ásgerður Sverrisdóttir
Óskar Þór Jóhannsson

Erfðaráðgjafi

Vigdís Stefánsdóttir

Röntgenlæknar

 Adolf Þráinsson
Ásbjörn Jónsson

Wieslawa Jadwiga Paszek

Ritari

 Jóna Ingunn Pálsdóttir

Hver eru einkennin? 

  1. Hnútur eða fyrirferð í brjósti
    Oft harður eða þéttur og sjaldan aumur. Flestir hnútar í konum á frjósemisaldri eru góðkynja en þeir afmarkast oft vel og eru hreyfanlegir undir fingrum t.d. bandvefshnútur eða vökvablaðra (e. cysta) (linkur á fræðsluefni)
  2. Hnútur í handarkrika
    Algengt er að litlir eðlilegir eitlar þreifist hjá grannholda konum en getur verið merki um meinvarp.
  3. Inndregin húð eða geirvarta
    Ef geirvarta hefur verið inndregin frá kynþroska er það eðlilegt ástand. Geirvörtur geta einnig dregist inn vegna aldurstengdra breytinga en alltaf er rétt að láta lækni meta slíkt.
  4. Blóðug eða glær útferð frá geirvörtu
    Getur verið merki um sjúkdóminn eða af saklausum toga. Dökkbrúnleit, gulleit og grænleit útferð er saklaus.
  5. Exemlíkar breytingar
    Geirvörtu eða sár sem ekki grær þarf að skoðast af lækni.
  6. Verkir og eymsli
    í brjóstum mjög algeng einkenni og oftast af saklausum toga eins og vegna áhrifa kvenhormóna. Í einstaka tilfellum geta verkir verið fyrsta einkenni brjóstakrabbameins en þá getur einnig verið um tilviljun að ræða. Önnur algeng orsök verkja eru frá stoðkerfinu. Það geta komið fram stingir eða verkir frá vöðvunum sem liggja frá síðunni, undir brjóstinu, bakinu og öxlinni. Millirifjagigt er einnig ein orsök verkja en þeir verkir koma frá litlu vöðvunum milli rifbeinanna. Þessir verkir geta verið mjög sárir.
  7. Sýkingar í brjóstum
    Þroti, roði, hiti, eymsli og bólgur geta verið einkenni sýkingar.

    Leita til heimilislæknis

    Ef einkenni eru í brjóstum er fyrsta skref að leita til heimilislæknis / heilsugæslustöðvar sem metur þörf fyrir frekari rannsóknir og sendir beiðni ef talið er að þurfi frekari skoðun.

Hvenær þarf að koma í sérskoðun?

Konur sem koma í sérskoðanir eru þær sem hafa farið í skoðun hjá heimilislækni eða öðrum sérfræðingum og hafa einkenni, eru í sérstöku eftirliti vegna aukinnar áhættu (t.d. BRCA), eða eru í eftirliti eftir krabbameinsmeðferð.

Hvað er gert? – Greining

  • Í sérskoðun eru einkenni metin, gerð myndgreining og/eða ómskoðun. Niðurstöður fást strax ef ekkert óeðlilegt kemur í ljós.  Ef grunur leikur á brjóstakrabbameini er farið í ítarlegri greiningu með einfaldri ástungu.  Niðurstaða úr þeirri ástungu fæst innan viku.  Læknir / hjúkrunarfræðingur hringir og lætur vita um niðurstöðu.
  • Ef niðurstaðan sýnir eitthvað óljóst eða brjóstakrabbamein þarf að fara í frekari greiningu.  Við greiningu brjóstakrabbameins er bókaður tími á Brjóstamiðstöð Landspítala á Landspítala Hringbraut.  Þar eru teknar ákvarðanir um nánari rannsóknir og meðferð.

Myndband

Sjálfskoðun brjósta - Þreyfaðu þig áfram (á vef Krabbameinsfélagsins)

Hvernig myndast brjóstakrabbamein?

Brjóstakrabbamein er algengasta krabbamein kvenna, tæplega 30 af hundraði allra krabbameina hjá konum á Íslandi.  Meðalaldur sjúklinga við greiningu hér á landi er um 61 ár.  Karlmenn geta einnig fengið slík brjóstakrabbamein en þau eru innan við 1% allra greindra tilfella.

Horfur þeirra sem greinast með brjóstakrabbamein eru miklu betri en margir gera sér grein fyrir og flestar konur læknast. Á Íslandi eru 85-90% kvenna á lífi 5 árum eftir greiningu og meðferð og 75%-80% á lífi eftir 10 ár.

Í lok árs 1987 hófst skipulögð hópleit hjá Krabbameinsfélagi Íslands að brjóstakrabbameini með brjóstamyndgreiningu hjá íslenskum konum.  Öllum konum á Íslandi á aldrinum 40-69 ára er boðið að taka þátt í leitinni á tveggja ára fresti.  Tilgangur hópleitarinnar er að auka hlutfall þeirra sem greinast á læknanlegu stigi.

Nýgengi brjóstakrabbameina (Krabbameinsskrá)

 

 

Skurðaðgerð er oftast fyrsta meðferð við brjóstakrabbeini þegar greining er ljós og öllum rannsóknum lokið.  Þá er krabbameinið fjarlægt úr brjóstinu og eitlar teknir úr holhönd sömu megin.

Allur undirbúningur fyrir aðgerð fer fram á Brjóstamiðstöðinni, yfirleitt nokkrum dögum áður.  Þá eru  teknar blóðprufur og gerðar aðrar rannsóknir sem mikilvægar eru fyrir aðgerðina.  Einnig er viðtal við svæfingarlækni og hjúkrunarfræðing og gefnar upplýsingar um undirbúning og hvar og hvenær á að koma til aðgerðar.

Skurðaðgerðirnar eru gerðar í húsi kvennadeilda Landspítala og eftir aðgerð leggjast konurnar inn á kvenlækningadeild 21A.

Meðal legutími eftir fleygskurð er einn dagur og tveir eftir brottnám en eitthvað lengri eftir brjóstauppbyggingar.

Skurðaðgerð við brjóstakrabbameini

Verkir

Verkir fylgja öllum skurðaðgerðum. Í brjóstaaðgerðum er beitt aðferðum bæði fyrir og eftir aðgerð til að draga úr verkjum eins mikið og unnt er og oftas er hægt að koma nær alveg í veg fyrir þá. Verkir eru þó mjög einstaklingsbundnir.

Fyrir aðgerð er stundum gefin deyfing í bakið sem veldur því að skársaukaskynið á aðgerðarsvæðinu dofnar. Svæfingarlæknir ræðir við konuna um möguleikann á þessari tegund deyfingar í undirbúningi aðgerðar á göngudeild. Stundum er staðdeyfilyfi sprautað í brjóstið áður en aðgerð hefst en eftir að konan er sofnuð. 

Þegar konan er komin á legudeild eru verkjatöflur alltaf gefnar og verkjalyf í æð ef þarf. Eftir stórar aðgerðir er stundum notuð svokölluð sjúklingastýrð verkjameðferð (PCA). Þá getur konan gefið sér verkjalyf í æð eftir þörfum með því að ýta á hnapp. Þessi aðferð er yfirleitt notuð í 2-3 daga eftir aðgerð.

Útskrift af sjúkrahúsi

Fyrir útskrift af legudeild eftir aðgerð fer hjúkrunarfræðingur eða læknir yfir umhirðu sára og hvað konan má taka sér fyrir hendur næstu vikur.  Sjúkraþjálfari fer yfir æfingar fyrir öxl ef aðgerð hefur verið gerð á holhönd. Konan fær endurkomutíma til eftirlits hjá lækni á göngudeild, vottorð eins og við eiga og lyfseðil ef þörf er á lyfseðilsskyldum lyfjum. Langflestum konum nægir að taka venjuleg verkjalyf sem marir eiga heima og hægt að kaupa án lyfseðils svo sem Parasetamól (Panodil, Paratabs), Ibufen og Voltaren (Vóstar).

Mælt er með reglulegri töku verkjalyfja í 1-2 vikur eftir aðgerð en verkjalyfjaþörf er þó mjög misjöfn.

Mar og bólgur

Það er algengt að mar myndist í brjósti eftir fleygskurð eða á brjóstvegg eftir brjóstnám.  Bólgur er líka algengar og geta myndast í brjósti, brjóstvegg, öxl og handlegg. Mar og bólga er eðlilegur þáttur í því að sár grói.  Stundum er mælt með því að konur noti sérstakan stuðningsbrjóstahaldara dag og nótt í allt að 6-8 vikur eftir aðgerð eða þangað til mesta marið og bólgan hefur horfið.

Vökvamyndun undir húð

Þegar drenslöngur hafa verið fjarlægðar er algengt að vökvi safnist fyrir undir húðinni. Þetta er ekki hættulegt og leysist af sjálfu sér en áður en það gerist þurfa sumar konur að koma á göngudeild þar sem hjúkrunarfræðingur stingur nál í vökvasafnið og tæmir það.  Stundum þarf að gera þetta nokkrum sinnum áður en vökvasöfnunin hættir og einstöku sinnum tekur það nokkrar vikur. Svipuð vökvasöfnun getur átt sér stað í holhöndinni eftir eitlatöku. 

Vökvasöfnun undir húð eftir brottnám á brjósti og eitlum.

Sýking

Sýking getur myndast hvenær sem er eftir brjóstaaðgerðir þar til skurðir hafa gróið sem tekur 2-3 vikur. 
Eftirfarandi einkenni geta verið merki um sýkingu:
  • Vaxandi eymsli/verkir, bólga eða hiti í eða kringum skurðinn 
  • Vaxandi roði í eða kringum skurðinn
  • Útferð úr skurði
  • Almenn vanlíðan með hækkuðum líkamshita Ef slík einkenni koma fram er mikilvægt að hafa samband  og fá skoðun á skurðsvæðinu. Því fyrr sem rétt sýklalyf eru gefin því líklegra er að uppræta megi sýkinguna án frekari skakkafalla

Breytingar á skyni / Dofi

Ef þörf er á fullri eitlatöku úr holhönd geta fylgt skynbreytingar svo sem náladofi eða dofi við snertingu, einkum í holhöndinni sjálfri og á innanverðum upphandlegg. Ástæðan er sú að taugar sem veita húðinni á þessum svæðum tilfinningu liggja gegnum holhöndina og fara oft í sundur við eitlatökuna. Svipuð einkenni geta komið fram á brjóstvegg eftir brottnám á brjósti. Oftast minnka þessi einkenni smám saman og jafnvel hverfa en geta stundum varað ævilangt. Konur venjast þó þessum skynbreytingum með tímanum.

Margúll

Einstöku sinnum getur margúll (hematoma) eða blóðkökkur myndast undir húð á aðgerðarsvæðinu og valdið vaxandi bólgum, eymslum og stífleika í eftirstæðu brjósti eða á brjóstvegg.  Ef þetta gerist fljótlega eftir aðgerðina og er hratt vaxandi er stundum þörf á því að taka konuna aftur til aðgerðar og tæma margúlinn.
Ef margúll myndast hægar og á nokkrum dögum er yfirleitt ekki þörf á aðgerð en það getur tekið nokkrar vikur fyrir líkamann að brjóta niður blóðkökkinn og frásoga.

Strengir

Eftir holhandaraðgerð geta myndast strengir frá holhöndinni og niður eftir upphandleggnum. Þessir strengir geta valdið stífleika við hreyfingu axlar og stundum eymslum eða verkjum.  Á ensku er þetta kallað „axillary web syndrome“ og getur myndast 6-8 vikum eftir holhandaraðgerð eða jafnvel nokkrum mánuðum síðar.
Ekki er vitað með vissu hvað veldur þessu en hugsanlega tengist það breytingum í sogæðum upphandleggs. Meðferðin er tog á þessum strengjum með hjálp sjúkraþjálfara.

Handarbjúgur

Bólgur myndast í kringum aðgerðarsvæðin á bringu og í holhönd fyrst eftir aðgerð en hjaðna oftast á nokkrum vikum. Langvarandi handarbjúgur getur verið fylgifiskur holhandaraðgerðar og getur myndast vikum, mánuðum eða jafnvel árum eftir aðgerð. Rannsóknir hafa sýnt að allt að 15-20% kvenna geta fengið einhver einkenni handarbjúgs eftir holhandaraðgerð en um 5% alvarlegt form af þessu vandamáli. Sérhæfð sjúkraþjálfun getur hjálpað við meðferð vegna þessa. 
 
Þegar ein til tvær vikur hafa liðið frá skurðaðgerð kemur endanleg vefjagreining á þeim vef úr brjósti og holhönd sem meinafræðingur hefur skoðað. Á grundvelli þeirrar greiningar er endanleg ákvörðun tekin um framhaldsmeðferð; geislameðferð, meðferð með töflum eða krabbameinslyfjum í æð, allt eftir eðli og umfangi sjúkdóms hjá hverjum einstaklingi.
 
Oftast er talið ráðlegt að veita eftirmeðferð af einhverri gerð til þess að draga úr líkum þess að sjúkdómurinn taki sig upp aftur.
 
Konan fær tíma hjá krabbameinslækni tveimur til fjórum vikum eftir aðgerð til þess að ræða eftirmeðferðina nánar.

Tafarlaus eða síðbúin uppbygging brjósta

Brjóstauppbygging getur verið tafarlaus eða síðbúin.  Tafarlaus uppbygging er um leið og brjóstnámið fer fram en síðbúin uppbygging yfirleitt einu ári eftir brjóstnám eða síðar.

Á brjóstaskurðlækningaeiningu Landspítala er öllum konum sem þurfa að gangast undir brjóstnám gefið tækifæri til þess að ræða möguleika á brjóstauppbyggingu.  Um það bil þriðjungur kvenna sem gangast undir brjóstnám hér á landi fer í tafarlausa uppbyggingu.

Helsti munurinn á tafarlausri uppbyggingu og síðbúinni stafar af því að mun meiri brjóstahúð er fjarlægð við brjóstnám ef uppbygging er ekki gerð um leið.  Vegna þess að minni húð er til staðar þarf að þenja vefinn á bringunni meira, eða flytja að meiri húð, til þess að ná tilætlaðri stærð á uppbyggða brjóstinu. Ef geisla hefur þurft bringuna eftir brjóstnám getur það einnig haft áhrif sem hamla uppbyggingu.

Ýmsar frábendingar geta verið gegn tafarlausri uppbyggingu brjósta.  
Þessar helst:

  • Slæmt almennt heilsufar, einkum hjarta/æða- eða lungnasjúkdómur
  • Reykingar
  • Ef geislameðferð þarf eftir brjóstnámið eða miklar líkur eru á því
Í þessu myndskeiði er einkum fjallað um tafarlausa uppbyggingu. Tekið skal fram að ef frábendingar eru gegn tafarlausri uppbyggingu eða konan sjálf kýs frekar síðbúna uppbyggingu er slík uppbygging oftast gerð á sama hátt og sú tafarlausa.

Sílíkonpúði

Brjóstauppbyggingum má skipta í tvær megin gerðir. Annars vegar er sett inn ígræði, þ.e. sílíkonpúði, og hins vegar er eigin vefur konunnar notaður og þá oftast vöðvi, fita og húð af bakinu. Einnig er til að nota bæði ígræði og eigin vef.

Uppbygging með púða er oftast í tveimur áföngum. Í fyrri aðgerðinni er gert húðsparandi brjóstnám þar sem geirvarta er fjarlægð og vörtubaugur með brjóstkirtlinum en brjósthúð að öðru leyti skilin eftir.  Vefjaþenjara er svo komið fyrir undir brjósthúðinni og brjóstvöðvanum.  Vefjaþenjari er nokkurs konar blaðra sem hægt er að sprauta saltvatni í og búa þannig til holrými undir húð og vöðva.  Fyllt er á vefjaþenjarann þangað til því rúmmáli er náð sem er sambærilegt við rúmmál heilbrigða brjóstsins. Vefjaþenjara er svo skipt út fyrir silikonpúða í annarri styttri aðgerð, yfirleitt þremur til sex mánuðum eftir þá fyrri.  Stundum er uppbygging með ígræði gerð í einum áfanga, þ.e. silikonpúði settur strax. Það ræðst meðal annars af eiginleikum brjósthúðarinnar og ákvörðun skurðlæknisins hvor leiðin er farin.

Oft er mælt með því að gera einnig aðgerð á heilbrigða brjóstinu til þess að samræmi verði sem best á milli uppbyggða brjóstsins og þess heilbrigða. Hér getur verið um að ræða brjóstaminnkun, lyftingu eða jafnvel stækkun.  Endanleg ákvörðun um þetta er alfarið í höndum konunnar og mikilvægt að ræða opinskátt um þær væntingar sem hún hefur um útkomu.

Eftir uppbyggingu með ígræði má vænta samræmis á stærð og lögun uppbyggða brjóstsins og þess heilbrigða sé konan í brjóstahaldara en án hans er oftast sjáanlegur munur þótt hann geti verið minni ef gerð var aðgerð á heilbrigða brjóstinu.  Þegar fram líða stundir má búast við að misræmi á stöðu brjóstanna aukist vegna þess að heilbrigða brjóstið sígur náttúrulega en uppbyggða brjóstið ekki.  Auk þessa getur myndast örvefur í kringum púðann sem getur valdið því að uppbyggða brjóstið verði harðara viðkomu eða valdið breytingu á lögun þess.  Af þessum ástæðum er all algengt að endurtaka aðgerðina nokkrum árum síðar til þess að viðhalda samræmi brjóstanna.

Alvarlegasti snemmkomni fylgikvillinn eftir uppbyggingu með ígræði er sýking. Gerist það er eina lausnin stundum sú að taka ígræðið, gefa sýklalyf og byrja uppbygginguna aftur frá grunni eftir nokkra mánuði. Þessi áhætta er þó lítil eða innan við 1-2%.

Nokkrum mánuðum eftir að endanlegum púða hefur verið komið fyrir er hægt að búa til nýja geirvörtu ef konan kýs. Þar má t.d. nota brjósthúðina eða hluta af geirvörtu heilbrigða brjóstsins ef hún er nógu stór.

Uppbygging á geirvörtu er yfirleitt í staðdeyfingu á göngudeild. Lokahnykkurinn á brjóstauppbyggingu er svo litun eða „tattúering“ á geirvörtu og vörtubaug tveimur til þremur mánuðum eftir geirvörtuaðgerðina.  Litun annast hjúkrunarfræðingur á göngudeild og þarf yfirleitt að gera hana tvisvar til þrisvar sinnum svo liturinn haldi sér til lengri tíma.

Bakfellsvöðvinn notaður

Hin tegund tafarlausrar brjóstauppbyggingar er oft kölluð „bakaðgerðin“. Þá er notaður bakfellsvöðvi (latissimus dorsi), oftast með þeirri fitu og húð sem yfir honum er.  Í húðsparandi brjóstnámi og með skálægum skurði á bakinu er vöðvinn losaður frá festum sínum og fluttur undir húðina þar sem brjóstkirtillinn var.  Oftast er hægt að byggja upp geirvörtu í sömu aðgerð þannig að aðeins litun er eftir nokkrum mánuðum síðar.

Bakaðgerðin er í eðli sínu ólík uppbyggingu með ígræði vegna þess að notaður er eiginn vefur konunnar þótt stöku sinnum sé einnig þörf á litlum púða til fyllingar.  Brjóst sem er uppbyggt með eigin vef er að sumu leyti náttúrulegra en ef ígræði er notað. Það hreyfist og er viðkomu eins og eðlilegt brjóst og getur stækkað eða minnkað ef konan þyngist eða léttist. Þessi aðgerð er töluvert stærri og lengri en uppbygging með ígræði.  Sjúkrahúslegan er lengri og meiri tíma tekur að ná fyrri færni. Áhætta fylgir þessari aðgerð sem felst í því að æðarnar sem næra vöðvann verði fyrir álagi við flutninginn svo að blóðflæði um þær skerðist svo mikið að drep myndist í vöðvanum sem þá þarf að fjarlægja.  Þetta gerist þó í innan við 1% tilfella þannig að almennt eru þessar aðgerðir áhættulitlar.

Bakfellsvöðvinn er oft kallaður klifurvöðvi líkamans. Apar eru með mjög sterka bakfellsvöðva og við notum hann daglega, meðal annars til að lyfta okkur upp af stól, við sund eða við að toga niður stöngina í ræktinni.  Þegar vöðvinn er fluttur getur verið greinanlegur munur á styrk við ákveðnar hreyfingar. Þeim mun duglegri sem konan er í sjúkraþjálfun og líkamsrækt eftir aðgerð nær hún fljótar og betur fyrri færni.  Hálfu ári eftir aðgerð finna rúmlega 90% kvenna ekki lengur mun á hreyfigetu eða styrk við daglegar athafnir.

Endursköpun brjósts með bakfellsflipa.

Eftir húðflúrun á vörtubaug

  • Fara varlega með húðflúrið til að liturinn haldist og til að koma í veg fyrir sýkingar
  • Vaselín er borið á húðflúrið eftir meðferðina og daglega þar til hrúðrið dettur af (tekur 4-7 daga)
  • Það má taka umbúðinar af um kvöldið eða þegar heim er komið
  • Æskilegt að láta lofta vel um húðflúrið. Ef farið er í brjóstahaldara þarf að setja grisju inn í hreinan brjóstahaldara
  • Ekki klóra eða nudda svæðið fyrstu vikuna. Ef það er mikill kláði má bera vasilín yfir húðflúrið
  • Mikilvægt er að halda húðflúrinu þurru og ekki bleyta það, ekki fara í sturtu né leikfimi (ekki svitna)
  • Bera sólarvörn á húðflúrið í sól (þótt verið sé í bol eða sundfötum)
  • Því minna sem átt er við húðflúrið því meiri líkur að það haldist
  • Meðferðin er að minnsta kosti tvö eða fleiri skipti í byrjun. Húðflúrið dugar 12-18 mánuði, þá þarf að endurlita

Mikilvægt að hafa í huga

  • 40-60 % af litnum dofnar eftir 1-2 vikur 
  • Ljósari litir fölna fyrr en dökkir 
  • Oftast verður einhver munur á lit á vörtubaugnum eftir meðferðina 
  • Næsta meðferð/lagfæring verður ekki fyrr en eftir 6 vikur en ekki síðar en eftir 6 mánuði
  • Láta þarf vita ef farið er í segulómskoðunarrannsókn (MRI) eða tölvusneiðmynd (CT-skann). Liturinn sem notaður er gæti verið sýnilegur með ákveðnum hætti í þessum rannsóknum.

Tattúið á að gróa á um það bil viku. Ef ekki þarf að hafa samband við á göngudeild 10E í síma 825 3520.

 Jarþrúður Jónsdóttir hjúkrunarfræðingur á göngudeild 10 E

Markmið með æfingum eftir aðgerð á brjósti og holhönd er að koma í veg fyrir hreyfiskerðingu í öxl og vöðvabólgu í herðum sem getur verið afleiðing af aðgerðinni. 

Æfingar eftir aðgerð á brjósti og holhönd

Erfðarannsóknir

Við erfðarannsókn er yfirleitt annað hvort tekið sýni úr blóði eða vef og getur ER-rannsóknin leitt í ljós hvort breyting er í ákveðnu geni eða litningi.  Slíkar breytingar geta erfst á milli kynslóða í fjölskyldu og geta niðurstöður úr erfðarannsókn því upplýst um erfðaeiginleika annarra fjölskyldumeðlima og um hættu hjá þeim á að fá þann sjúkdóm sem verið er að rannsaka. Niðurstöður erfðarannsóknar hafa því ekki einungis áhrif á þann sem fer í sýnatökuna heldur alla fjölskylduna.

Það getur verið erfitt að taka ákvörðun um að fara í erfðarannsókn og er mikilvægt að hafa í huga að það er alltaf val að fara í erfðarannsókn.  Biðin eftir niðurstöðum getur einnig verið erfið og geta ýmsar tilfinningar komið fram s.s. léttir, kvíði, hræðsla eða sektartilfinning. Það er mikilvægt að vera búinn að hugleiða mögulega niðurstöðu úr erfðarannsókninni áður en farið er í hana.

Ef erfðarannsókn leiðir í ljós aukna áhættu á að fá sjúkdóm seinna á ævinni (t.d. brjóstakrabbamein) er hægt að óska eftir auknu eftirliti (sjá um BRCA ) og minnka með því áhættuna á því að fá sjúkdóminn.

Erfðaráðgjöf Landspítala

Á Landspítala er starfandi erfðaráðgjöf á erfða- og sameindalæknisfræðideild (ESD) spítalans. Stærsti hluti þeirra sem leita sér erfðaráðgjafar vegna krabbameina eru með fjölskyldusögu um brjósta- og/eða eggjastokkakrabbamein.  Hægt er að panta tíma hjá erfðaráðgjafa í síma 543 5070 eða 543 5036 eða með því að senda tölvupóst á esd@landspitali.is.

BRCA gen (BReast CAncer) hafa það hlutverk að gera við skemmdir í erfðaefninu. Stökkbreytingar í þeim geta orðið til þess að skemmdir safnist upp í erfðaefni fruma og fái þær frumur að fjölga sér geta þær með tímanum orðið að krabbameini.

BRCA genin eru tvö, BRCA1 og BRCA2, og eru fjölmargar stökkbreytingar þekktar í þeim báðum.

Á Íslandi er ákveðin stökkbreyting í BRCA2 geni langalgengust, 999del5. Hún hefur verið til staðar í margar aldir (landnemabreyting, e. founder mutation). Talið er að um það bil 0,7% íslensku þjóðarinnar (um það bil 1 af hverjum 100-200) beri 999del5 stökkbreytinguna í BRCA2 geni.  Arfberar hafa auknar líkur á því að fá krabbamein í brjóst, eggjastokka eða blöðruhálskirtil. Í sumum fjölskyldum er einnig talin aukin áhætta á öðrum krabbameinum svo sem briskrabbamein

  • Sá sem er með stökkbreytingu í BRCA geni getur fært stökkbreytinguna áfram til barna sinna og eru líkurnar á því 50%
  • Líkur kvenkyns arfbera með BRCA stökkbreytingu á því að fá brjóstakrabbamein eru taldar vera tvisvar til átta sinnum meiri en hjá öðrum.  Þó virðast líkurnar misjafnar milli fjölskyldna.Talið er að stökkbreytingar í BRCA genum útskýri um það bil 8% allra brjóstakrabbameina kvenna hér á landi.
  • Þegar karlmaður greinist með brjóstakrabbamein eru um 50% líkur á því að hann hafi stökkbreytingu í BRCA2 geni
  • Konum (og körlum) sem eru arfberar er boðið upp á eftirlit frá 25-30 ára aldri og til 65-70 ára eða eftir fjölskyldusögu og óskum konunnar
  • Eftir sjötugt og fyrir 25 ára er metið hvort og hvers konar eftirlit hentar. Ófrískar konur eða með börn á brjósti eru ekki í eftirliti á meðan, ekki fyrr en þremur mánuðum eftir að brjóstagjöf lýkur. Þær geta þó óskað eftir viðtali og skoðun á þessum tíma.

Eftirlit

Ef óskað er eftir auknu eftirliti á brjóstum fer ákveðið ferli í gang með viðtölum, myndrannsóknum, stuðningi, eftirliti, ráðgjöf og fræðslu.  Við upphaf eftirlitsins kemur konan í skoðun og viðtal við lækni og hjúkrunarfræðing brjóstamiðstöðvarteymisins.

Myndrannsóknir

  • Röntgenmynd af brjóstum, og eftir atvikum ómskoðun, á Leitarstöð í Skógarhlíð eða Sjúkrahúsinu á Akureyri.
  • Segulómskoðun (MRI) af brjóstum á röntgendeild Landspítala Hringbraut.

Það fer eftir fjölskyldusögu og aldri hversu þétt eftirlit er ráðlagt.  Hver og ein ber ábyrgð á og hefur frumkvæði að því að fara í myndrannsóknir.  Þegar tími er kominn á rannsókn þarf að senda  tölvupóst á hjúkrunarfræðinga brjóstamiðstöðvarinnar sem senda beiðni fyrir rannsókninni. 
Biðtími í segulómskoðun er um þrír mánuðir og allt upp einn mánuður í brjóstmynd. Því er mikilvægt að senda beiðnina með góðum fyrirvara.

Hafa samband

Það er alltaf velkomið að hafa samband við hjúkrunarfræðinga brjóstamiðstöðvarinnar ef óskað er eftir viðtali eða fræðslu,
sími 825 3520, tölvupóstur brjostamidstod@landspitali.is.

Áhættuminnkandi aðgerðir

Konum með stökkbreytingu í BRCA geni stendur til boða áhættuminnkandi brottnám á brjóstum og óska sumar þeirra eftir slíkri aðgerð.  Oft eru konurnar búnar að vera í eftirliti í formi myndrannsókna í nokkurn tíma áður en þær fara að hugleiða slíkt brottnám en aðrar fara fljótlega að hugleiða þann kost.

Á brjóstamiðstöðinni starfa brjóstaskurðlæknar, lýtalæknar og  hjúkrunarfræðingar og er boðið upp á allar helstu tegundir brjóstauppbyggingaraðgerða. Það er misjafnt hversu mörg fræðsluviðtöl hjúkrunarfræðingur og læknir veita hverri konu sem kýs að fara í áhættuminnkandi brottnám.  Þau geta verið fjölmörg eða þar til konan er eins upplýst og tilbúin og hún getur orðið fyrir þessa stóru ákvörðun.  Ekki er óalgengt að undirbúningsferlið taki upp undir eitt ár. Markmiðið er að allar konur sem fara í áhættuminnkandi brjóstnám séu vel upplýstar um allar mögulegar afleiðingar sem aðgerðin getur haft í för með, bæði sálrænar og líkamlegar.

Aðgerðirnar eru á skurðstofum kvennadeildar Landspítala og ef um tafarlausa uppbyggingu er að ræða, sem er í langflestum tilfellum, gera tveir skurðlæknar aðgerðina; brjóstaskurðlæknir og lýtalæknir.

Konan liggur á kvenlækningadeild 21A í nokkra daga eftir aðgerðina og er í kjölfarið í eftirliti hjá hjúkrunarfræðingum, brjóstaskurðlækni og lýtalækni á brjóstamiðstöðinni.

Þegar um er að ræða aðgerð þar sem vefjaþenjarar eru notaðir kemur konan nokkrum sinnum í vefþenslu til hjúkrunarfræðinga brjóstamiðstöðvarinnar og fer að lokum í aðra aðgerð á lýtalækningadeild A4 í Fossvogi þar sem vefjaþenjurunum er skipt út fyrir silikonpúða.  Eftirlit er áfram á brjóstamiðstöð.

Læknar og hjúkrunarfræðingar vinna saman í teymi og eru í samstarfi við aðra fagaðila svo sem aðra lækna og hjúkrunarfræðinga, sálfræðinga, félagsráðgjafa, erfðaráðgjafa og sjúkraþjálfara.

Brjóstauppbygging

Skurðaðgerðir

Sýna allt

Tíminn frá greiningu að aðgerð fer að hluta eftir tegund sjúkdóms.

Ef um ífarandi krabbamein er að ræða fer aðgerð yfirleitt fram tveimur til fjórum vikum eftir greiningu ef konan sjálf óskar ekki eftir lengri fresti.

Ef um flókna aðgerð eins og brjóstauppbyggingu er að ræða veldur aukin þörf á upplýsingum og fræðslu því að lengri tíma þarf til ákvörðunar.  Langoftast er aðgerð þó framkvæmd innan sex vikna frá greiningu. Engar rannsóknir benda til þess að bið eftir aðgerð í 6 til 8 vikur hafi áhrif á horfur.

Ef um setkrabbamein er að ræða (ductal carcinoma in situ, DCIS) er óhætt að bíða í nokkra mánuði.

Yfirleitt er mælt með því að keyra ekki í eina til tvær vikur eftir skurðaðgerð.  Það fer þó eftir því hvernig aðgerð var gerð á brjósti og holhönd.

Ef farið var í brjóstauppbyggingu eða mikla holhandaraðgerð er mælt með því að keyra ekki í þrjár til fjórar vikur eftir aðgerð.

Ef vatnsheldar umbúðir hafa verið settar á skurðinn er óhætt að fara í sturtu daginn eftir aðgerðina.

Eftir fjórar vikur er óhætt að fara í bað eða leggja sárið í bleyti á sambærilegan hátt svo framarlega sem skurðir hafi gróið eðlilega.

Forðast skal að fara í mjög heit böð eða sundlaugarpotta en snöggar hitabreytingar á handlegg, þeim megin sem eitlar úr holhönd voru teknir, geta aukið hættu á myndun handarbjúgs.

Krem má fara á aðgerðarsvæðið og húðina í kring þegar skurður er gróinn og engin sýkingarmerki eru fyrir hendi (yfirleitt 2 vikur).

Mælt er með því að nota ekki svitalyktareyði í fjórar til sex vikur eftir aðgerð.  Það er einkum vegna þess að sár í holhönd getur tekið lengri tíma að gróa en sár á brjósti eða brjóstvegg.

Þetta fer eftir umfangi aðgerðarinnar.  Eftir fleygskurð er yfirleitt miðað við tvær vikur, eftir brottnám fjórar vikur og eftir brjóstauppbyggingu er viðmiðunartími fjórar til sex vikur.

Almennt er óhætt að fara aftur í ræktina um það bil 4-6 vikum eftir aðgerðina en getur verið síðar, fer eftir umfangi hennar.

Til að lyfta lóðum er ráðlegt að byrja með mjög létt lóð og þyngja hægt og bítandi (á nokkrum vikum).

Eftir varðeitlatöku má búast við stífleika sem ætti að fara minnkandi með hverjum degi í u.þ.b. tvær vikur. Full hreyfigeta ætti að vera komin upp úr því.

Ef margir eitlar hafa verið teknir á að stefna að því að full hreyfigeta hafi náðst eftir fjórar til sex vikur. Áður en konan útskrifast af sjúkrahúsinu fær hún fræðslu um æfingar fyrir öxl og handlegg og kennslu hjá sjúkraþjálfara.

Sjá mjög gott kennslumyndskeið um æfingar eftir skurðaðgerð vegna brjóstakrabbameins.

 

Við aðgerðir á holhönd skemmast óhjákvæmilega taugar sem miðla tilfinningu frá húðinni á holhandarsvæðinu, aftur undir herðablað og niður eftir upphandlegg innan- og aftanverðum, ekki þó niður fyrir olnboga.

Tilfinning í húðinni á þessum svæðum getur eftir aðgerð verið eins og alger dofi, nálardofi, hiti eða kuldi eða að húðin sé rök. Þetta ástand getur að hluta gengið til baka á löngum tíma en ekki er við því að búast að tilfinningin verði alveg eðlileg.

Vessi sem í byrjun er blóðlitaður lekur alltaf út í það holrúm sem myndast eftir brjóstnám eða eitlatöku úr holhönd.  Sogslanga er höfð í holrúminu fyrstu dagana eftir aðgerð til þess að leiða þennan vessa út. Það er mjög algengt að vessaleki standi eitthvað lengur en slangan er höfð inni í líkamanum.  Stundum þarf þá að tæma vökvann út, einu sinni eða oftar, með einfaldri ástungu sem er sársaukalaus.

Vökvasöfnun undir húð eftir brottnám á brjósti og eitlum

Meðferð við brjóstakrabbameini ræðst af ýmsum þáttum sem geta verið mismunandi milli einstaklinga. Meðferðin er því sniðin að sjúkdómnum í hverju einstöku tilfelli og ekki er hægt að bera saman við önnur tilfelli.  Þetta á jafnt við um skurðaðgerðir og viðbótarmeðferð með geislum og lyfjum.

Ef skurðmeðferðin felst í fleygskurði er oftast mælt með geislameðferð á brjóstið sem hluta af viðbótarmeðferð eftir aðgerð.  Hvaða önnur viðbótarmeðferð er ráðlögð fer eftir mörgu svo sem tegund brjóstakrabbameins, stærð, vaxtarhraða, næmi fyrir hormónum og ástandi holhandareitla auk þess sem taka þarf tillit til aldurs og heilsufars konunnar.

Margir af þessum þáttum eru ekki þekktir fyrir skurðaðgerð. Því er oft engin leið að ákvarða um þörf fyrir viðbótarmeðferð fyrr en niðurstaða allra rannsókna liggur fyrir, en það getur tekið allt að tveimur vikum frá aðgerð að telja.

Ráðleggingar um það hvort taka skuli hluta af brjósti eða brjóstið allt fara einkum eftir stærð og staðsetningu æxlis í brjóstinu og stærð og lögun brjóstsins.  Eins og gildir um viðbótarmeðferð eftir aðgerð þarf stundum einnig að taka tillit til aldurs konu og almennrar heilsu.

Algengar spurningar og svör

Sýna allt

Tíminn frá greiningu að aðgerð fer að hluta eftir tegund sjúkdóms.

Ef um ífarandi krabbamein er að ræða fer aðgerð yfirleitt fram tveimur til fjórum vikum eftir greiningu ef konan sjálf óskar ekki eftir lengri fresti.

Ef um flókna aðgerð eins og brjóstauppbyggingu er að ræða veldur aukin þörf á upplýsingum og fræðslu því að lengri tíma þarf til ákvörðunar.  Langoftast er aðgerð þó framkvæmd innan sex vikna frá greiningu. Engar rannsóknir benda til þess að bið eftir aðgerð í 6 til 8 vikur hafi áhrif á horfur.

Ef um setkrabbamein er að ræða (ductal carcinoma in situ, DCIS) er óhætt að bíða í nokkra mánuði.

Yfirleitt er mælt með því að keyra ekki í eina til tvær vikur eftir skurðaðgerð.  Það fer þó eftir því hvernig aðgerð var gerð á brjósti og holhönd.

Ef farið var í brjóstauppbyggingu eða mikla holhandaraðgerð er mælt með því að keyra ekki í þrjár til fjórar vikur eftir aðgerð.

Ef vatnsheldar umbúðir hafa verið settar á skurðinn er óhætt að fara í sturtu daginn eftir aðgerðina.

Eftir fjórar vikur er óhætt að fara í bað eða leggja sárið í bleyti á sambærilegan hátt svo framarlega sem skurðir hafi gróið eðlilega.

Forðast skal að fara í mjög heit böð eða sundlaugarpotta en snöggar hitabreytingar á handlegg, þeim megin sem eitlar úr holhönd voru teknir, geta aukið hættu á myndun handarbjúgs.

Krem má fara á aðgerðarsvæðið og húðina í kring þegar skurður er gróinn og engin sýkingarmerki eru fyrir hendi (yfirleitt 2 vikur).

Mælt er með því að nota ekki svitalyktareyði í fjórar til sex vikur eftir aðgerð.  Það er einkum vegna þess að sár í holhönd getur tekið lengri tíma að gróa en sár á brjósti eða brjóstvegg.

Þetta fer eftir umfangi aðgerðarinnar.  Eftir fleygskurð er yfirleitt miðað við tvær vikur, eftir brottnám fjórar vikur og eftir brjóstauppbyggingu er viðmiðunartími fjórar til sex vikur.

Almennt er óhætt að fara aftur í ræktina um það bil 4-6 vikum eftir aðgerðina en getur verið síðar, fer eftir umfangi hennar.

Til að lyfta lóðum er ráðlegt að byrja með mjög létt lóð og þyngja hægt og bítandi (á nokkrum vikum).

Eftir varðeitlatöku má búast við stífleika sem ætti að fara minnkandi með hverjum degi í u.þ.b. tvær vikur. Full hreyfigeta ætti að vera komin upp úr því.

Ef margir eitlar hafa verið teknir á að stefna að því að full hreyfigeta hafi náðst eftir fjórar til sex vikur. Áður en konan útskrifast af sjúkrahúsinu fær hún fræðslu um æfingar fyrir öxl og handlegg og kennslu hjá sjúkraþjálfara.

Sjá mjög gott kennslumyndskeið um æfingar eftir skurðaðgerð vegna brjóstakrabbameins.

 

Við aðgerðir á holhönd skemmast óhjákvæmilega taugar sem miðla tilfinningu frá húðinni á holhandarsvæðinu, aftur undir herðablað og niður eftir upphandlegg innan- og aftanverðum, ekki þó niður fyrir olnboga.

Tilfinning í húðinni á þessum svæðum getur eftir aðgerð verið eins og alger dofi, nálardofi, hiti eða kuldi eða að húðin sé rök. Þetta ástand getur að hluta gengið til baka á löngum tíma en ekki er við því að búast að tilfinningin verði alveg eðlileg.

Vessi sem í byrjun er blóðlitaður lekur alltaf út í það holrúm sem myndast eftir brjóstnám eða eitlatöku úr holhönd.  Sogslanga er höfð í holrúminu fyrstu dagana eftir aðgerð til þess að leiða þennan vessa út. Það er mjög algengt að vessaleki standi eitthvað lengur en slangan er höfð inni í líkamanum.  Stundum þarf þá að tæma vökvann út, einu sinni eða oftar, með einfaldri ástungu sem er sársaukalaus.

Vökvasöfnun undir húð eftir brottnám á brjósti og eitlum

Meðferð við brjóstakrabbameini ræðst af ýmsum þáttum sem geta verið mismunandi milli einstaklinga. Meðferðin er því sniðin að sjúkdómnum í hverju einstöku tilfelli og ekki er hægt að bera saman við önnur tilfelli.  Þetta á jafnt við um skurðaðgerðir og viðbótarmeðferð með geislum og lyfjum.

Ef skurðmeðferðin felst í fleygskurði er oftast mælt með geislameðferð á brjóstið sem hluta af viðbótarmeðferð eftir aðgerð.  Hvaða önnur viðbótarmeðferð er ráðlögð fer eftir mörgu svo sem tegund brjóstakrabbameins, stærð, vaxtarhraða, næmi fyrir hormónum og ástandi holhandareitla auk þess sem taka þarf tillit til aldurs og heilsufars konunnar.

Margir af þessum þáttum eru ekki þekktir fyrir skurðaðgerð. Því er oft engin leið að ákvarða um þörf fyrir viðbótarmeðferð fyrr en niðurstaða allra rannsókna liggur fyrir, en það getur tekið allt að tveimur vikum frá aðgerð að telja.

Ráðleggingar um það hvort taka skuli hluta af brjósti eða brjóstið allt fara einkum eftir stærð og staðsetningu æxlis í brjóstinu og stærð og lögun brjóstsins.  Eins og gildir um viðbótarmeðferð eftir aðgerð þarf stundum einnig að taka tillit til aldurs konu og almennrar heilsu.

Fleygskurður og brjóstnám

Tengd starfsemi og þjónusta

Var efnið hjálplegt?
Takk fyrir
Af hverju ekki?