Sýni og sýnatökur
Tekið er við bráðasýnum allan sólahringinn, en kalla verður út lífeindafræðing til að tryggja rannsókn sýnis utan almenns vinnutíma. Sérfræðilæknir í sýklafræði er einnig á bakvakt allan sólahringinn til að gefa ráð um greiningu smitsjúkdóma, sýnatökur, túlkun á niðurstöðum, sýklalyfjaval o.fl.
| Ráðgjöf um sýnatökur, túlkun á niðurstöðum og sýklalyf |  |
Karl G. Kristinsson yfirlæknir |
543 5665 |
Guðrún Svanborg Hauksdóttir, sérfræðilæknir |
543 2329 |
Guðrún Sigmundsdóttir, sérfræðilæknir |
543 5667 |
Hjördís Harðardóttir, sérfræðilæknir |
543 5666 |
Hörður S. Harðarsson, sérfræðilæknir |
543 5668 |
Ingibjörg Hilmarsdóttir, sérfræðilæknir |
543 5668 |
| Ólafur Steingrímsson, yfirlæknir | 543 5919 |
Leiðbeiningar um útfyllingu beiðna, merkingu, frágang og sendingu sýna.
Upplýsingablað um gerðir, magn og geymslu sýna til sýklarannsókna.
1. Blóð
Sníkjudýr í blóði
Blóð - almenn ræktun, svepparæktun, berklaræktun, ræktun vegna hjartaþelsbólgu
2. Blóðvatnspróf
Til þess að hægt sé að greina smitsjúkdóm með mótefnamælingum þarf að sýna fram á a.m.k. fjórfalda hækkun mótefna eða hækkað IgM. Á beiðninni þarf að koma fram hvenær einkenni byrjuðu og hvenær sýnið er tekið. Nauðsynlegt er að taka sýni með 1-3 vikna millibili til að geta greint mótefnahækkanir (lækkanir). Á sýklafræðideild eru gerð eftirtalin blóðvatnspróf:
- 2.2. ASO mótefnamælingar
2.3. Borrelia burgdoferi (Lyme sjúkd.) mótefnamælingar (sent til DK)
2.4. Brucella mótefnamælingar (sent til DK)
2.5. Helicobacter pylori mótefnamælingar
2.6. Kuldakekkjunarpróf
2.7. Legionella mótefnamælingar (sent til DK)
2.8. Leptospira mótefnamælingar (sent til DK)
2.9. Listeria mótefnamælingar
2.10. Lues mótefnamælingar, VDRL, TPHA og FTA
2.12. Salmonella mótefnamælingar (Widals próf)(greining á taugaveiki/taugaveikibróður)(sent til DK)
2.13. Toxoplasma mótefnamælingar
2.14. Yersinia mótefnamælingar
2.15. Aðrar mótefnamælingar (eftir umtali)
3. Húðsvepparæktanir Húð, hár og neglur - svepparæktun
4. Ígerðir
Ígerðir - bakteríur, sveppir og mycobakteríur
Ígerðir - Actinomycesræktun
5. Kviðskilunarvökvi (CAPD fluid), sýni frá kviðarholi Kviðskilunarvökvi - almenn ræktun
Kviðarholsvökvi/strok - almenn ræktun, svepparæktun, berklaræktun
6. Kynfæri
Kynfæri kvenna - bakteríur, sveppir
Kynfæri kvenna - GBS
Kynfæri - Neisseria gonorrhoea ræktun (Lekandi)
Kynfæri - Mycoplasma og Ureaplasma ræktun
Lykkjur
- Langvinnar sýkingar tengdar lykkjum geta verið vegna Actinomyces. Ef grunur er um Actinomyces "sýkingu" ætti að senda lykkjuna strax í dauðhreinsuðu íláti á Sýklafræðideild.
Nauðsynlegt er að sýnið komist fljótt á Sýklafræðideildina (innan 2 klst.) til að auka líkurnar á því að hægt sé að rækta þessa hægt vaxandi loftfælnu bakteríu. Að öðrum kosti skal geyma sýnið við stofuhita og koma því Sýklafræðideild innan 24 klst.
Klamydia og Lekandi
Leit að erfðaefni Chlamydia trachomatis og Neisseria gonorrhoeae
Sýni frá kynfærum - Neisseria gonorrhoea ræktun
7. Liðvökvi
- Liðvökva skal senda strax á sýklafræðideild í dauðhreinsuðu lokuðu íláti. Ef mikið magn liðvökva næst, má setja hluta hans í Bact Alert® blóðkolbur. Sýni skal geyma við stofuhita þar til þau koma á sýklafræðideild. Sé vökvinn tekinn utan venjulegs vinnutíma og grunur er um sýkingu skal kalla út meinatækni. Athugið að þurfi að blanda heparíni saman við vökvann skal nota heparín án rotvarnarefna.
8. Mænuvökvi
- Mænuvökva skal senda strax á sýklafræðideild í lokuðu íláti og ætti hann helst að vera enn volgur við komu á sýklafræðideild (geyma við stofuhita ef sending tefst). Ástæðan er sú að Neisseria meningitidis er mjög viðkvæm og ef lítið er af henni (sem oft er) getur hún dáið í flutningi. Ef vökvinn er blóðugur skal taka mænuvökva í þrjú glös en annars duga tvö glös (Ath. að það er þörf á mun meira magni til sýklagreiningar heldur en þarf til frumutalningar og ákvörðunar á glúkósa og próteinum). Æskilegt er að fá allt að 5ml af mænuvökva til sýklarannsóknar (helst meira ef grunur er um berkla- eða sveppasýkingu) hjá fullorðnum. Senda skal glas númer 2 (nr. 1 ef aðeins eru tekin 2 glös) í ræktun (glas 1. í prótein og glúkósamælingu (1ml) og þriðja glasið í frumutalningu(1-1.5ml)). Mænuvökvi er smásjárskoðaður beint ólitaður og eftir Grams litun og ræktaður. Leitað er að mótefnavökum baktería í mænuvökvanum þegar það á við og hafi nægilegt magn mænuvökva borist. Athugið að ekki er leitað að Mycobacteria, sveppum eða frumdýrum í mænuvökva nema fram komi á beiðni að grunur sé um slíkt.
9. Sár Sár - bakteríur og sveppir
10. Saur
Saur - Almenn ræktun
Leit að Clostridium difficile toxíni
Sníkjudýr í saur Ítarlegri upplýsingar um sníkjudýr og greiningu þeirra.
Njálgur - límbandspróf
11. Sýklalyfjamælingar
- Sýklalyfjamælingar eru framkvæmdar á klínískri lífefnafræðideild. Æskilegt er að mæla styrk ákveðinna sýklalyfja bæði fyrir gjöf (lágstyrk, trough level), til að sjá hvort lyfið skilst eðlilega út eða hleðst upp, og eftir gjöf (toppstyrk, peak level) til að sjá hvort lyfið nær lækningalegri þéttni eða of hárri þéttni. Nauðsynlegt er að mæla styrk amínóglýkósíða og vankómýsíns. Taka skal 3-5ml af heilblóði í hvert sinn.
12. Vefjasýni
- Til að rannsóknin sé fyrirhafnarinnar virði er nauðsynlegt að fá góðar upplýsingar. Ef leita skal að sjaldgæfum sýklum þarf að nota óvenjulegar aðferðir. Val slíkra aðferða byggir á góðum klínískum upplýsingum. Senda skal vefjasýni í dauðhreinsuðu íláti. Mikilvægt er að vefjasýni þorni ekki í glasinu. Til að hindra það má setja 2-3 dropa af dauðhreinsuðu saltvatni/eimuðu vatni í glasbotninn og skal þá setja sýnið á glasvegginn. Athugið að setja vefjasýnið ekki í formalín ef sýnið á að fara í ræktun. Til að missa ekki af loftfælnum bakteríum og öðrum viðkvæmum sýklum eða sveppum skal senda sýnið innan 15 mínútna. Ef ekki er kostur á því skal geyma það við stofuhita, og ekki lengur en í 24 klst.
13. Þvag
- Taka skal miðbunuþvag, eftir að svæðið umhverfis þvagrásina hefur verið hreinsað vel. Illa tekið sýni er gagnslaust og gefur villandi upplýsingar. Þvagleggsþvag skal taka með ástungu úr þvagleggnum sjálfum eftir að yfirborð hans hefur verið sótthreinsað. Gætið þess að yfirfylla ekki ílátið, en nægilegt magn fyrir almenna ræktun eru 10ml. Til að ræktunin gefi ekki villandi upplýsingar þarf að senda sýnið innan 1klst út á sýklafræðideild eða setja það í kæli þangað til ferð gefst (allt að 24klst). Á sýklafræðideild er sýnið smásjárskoðað beint ólitað og Grams litað ef í því sjást hvít blóðkorn eða bakteríur. Ekki skal senda þvaglegg til ræktunar. Ef leita á að sýruföstum stöfum skal geta þess sérstaklega og senda morgunþvag (40-150ml) 3 daga í röð.
- Sýnið skal setja í dauðhreinsað þvagglas með þétt skrúfuðu loki.
Trichomonas í þvag- og kynfærum
Schistosoma í þvagi
Legionella pneumophila mótefnavakar í þvagi
Streptococcus pneumoniae mótefnavakar í þvagi
Leit að erfðaefni Chlamydia trachomatis og Neisseria gonorrhoeae
14. Æðaleggir Æðaleggir - bakteríur og sveppir
15. Öndunarfærasýni 15.1. Efri loftvegir
Sýni frá hálsi og munnholi - bakteríur, sveppir
Sýni frá eyrum - bakteríur, sveppir
Sýni frá efri öndunarfærum - Neisseria meningitidis
Sýni frá skútum - bakteríur, sveppir
Nefstrok
- Nefstrok eru tekin til að leita að Staphylococcus aureus berum og er þá tekið sýni frá nös. Nefstrok eru ekki hjálpleg til greiningar á skútabólgu (sinusitis), sem er best greind með ástungusýni frá skúta.
- Nefkoksstrok eru bestu sýnin til að leita að berum Neisseria meningitidis, Haemophilus influenzae, pensillín ónæmra Pneumókokka, og eru einnig gagnleg til greiningar á kíghósta.
Algengt er að tekin séu sýni frá nefkoki sjúklinga með eyrnabólgu, en því miður hafa þessi sýni ekki gott spádómsgildi fyrir þá sýkla sem kynnu að vera í miðeyranu og geta verið villandi.
15.2. Neðri loftvegir
Sýni frá neðri öndunarfærum - bakteríur, sveppir, mýkóbakteríur
Sýni frá neðri öndunarfærum - Legionella
Sýni frá neðri öndunarfærum - Barnaveiki
16. Sýni og sýnataka fyrir Mycobacterium ræktun Sýni frá neðri öndunarfærum - bakteríur, sveppir, mýkóbakteríur Hráki
Aðal sýnin sem notuð eru til að greina lungnaberkla. Best er að taka hráka snemma morguns, helst 5-10 ml eftir djúpan slímlosandi hósta að minnsta kosti þrjá daga í röð, en venjulega ekki meira en 5-6 daga. Fleiri sýni eru ólíkleg til að bæta greiningu. Tvö sýni sem sýna sýrufasta stafi nægja til að gefa vísbendingu um Mycobacterium sýkingu í lungum. Berkjuskol og berkjusog
Inngrip til að taka sýni til greiningar Mycobacterium sýkingar í lungum getur verið nauðsynlegt. Gæta skal þess að skópið mengist ekki af kranavatni sem getur innihaldið Mycobacterium tegundir sem tilheyra umhverfisflóru. Bronchoscopia leiðir iðulega til þess að sjúklingar myndi hráka í nokkra daga á eftir aðgerðinni og hrákasýni sem eru tekin 1-2 daga eftir hana auka á líkur þess að greina sýkingar. Best er að sýnið sé um 10 ml, en þarf að vera a.m.k 5 ml til að góðar líkur séu á að rækta bakteríur sem kunna að vera til staðar. Magaskol
Nauðsynlegt getur verið að ná hráka sem kyngt hefur verið til að greina Mycobacterium sýkingar í lungum. Á það helst við um ungbörn, yngri krakka og ýmsa aðra. Best er að taka 5-10 ml í þrjá daga í röð, snemma morguns meðan sjúklingurinn er enn fastandi. Gæta skal þess að hlutleysa sýnið með 100 mg af natrium carbonati strax eftir að sýnið er tekið, alla vega innan 4 klst. Nokkur hætta er á að Mycobacterium tegundir frá umhverfi ræktist og gefi falskt jákvæða svörun. Þvag
Taka skal fyrsta morgunþvag, annað hvort með þvaglegg eða miðbunu, þrjá morgna í röð. Nauðsynlegt er að vanda vel til þrifa fyrir sýnatökuna. Lágmarksmagn eru 40 ml, 150 ml er best. Sýni sem eru 24 klst safn, úr þvagpoka eða minna en 40 ml (nema ef ekki er mögulegt að ná meira magni) eru óhæf til ræktunar. Saur
Saursýni, > 1g, eru tekin í glas án flutningsætis. Vökvar
Vökvar, svo sem mænuvökvi, kviðarholsvökvi og brjóstholsvökvi, eru teknir við aseptiskar aðstæður. Eins mikið magn er tekið og hægt er þar sem oft eru mjög fár bakteríur til staðar og aukið magn af sýni eykur líkurnar á finna bakteríur sem kunna að vera til staðar. Litlar líkur eru á jákvæðri ræktun mænuvökva sem er minna en 2 ml. Vefjasýni
Taka þarf að minnsta kosti 1 g, sé þess kostur, í sterilt glas án rotvarnarefnis eða fixativa. Best er að velja "caseous" hluta vefs ef hægt er. Gera má ráð fyrir að flestar bakteríur sé í jaðri slíks svæðis. Ef sýking er á yfirborði skal taka sýnið frá brún sýkta svæðisins. Ekki skal setja vefjabita í saltvatn eða aðra vökva né vefja þá í grisju. Sýni sem sett eru í formalín eru óhæf til ræktunar. Ígerðasýni og yfirborðssýni
Taka skal eins mikið magn og hægt er í sprautu og loka henni. Hreinsa þarf húðina með alkóhóli fyrir sýnatökuna. Einungis skyldi taka strok sýni ef ekki er hægt að taka sýni með ofan greindum hætti.
17. Sýnatökur, frágangur og sending sýna frá sjúklingum með grun um eða staðfest HABL* Við allar sýnatökur skal viðhafa ítrustu smitgát. Aðeins þjálfað starfsfólk skal taka sýni. Gætið sérstaklega að eftirfarandi:
Gerið rannsóknastofunni viðvart tímanlega um að fyrirhugað sé að senda sýni vegna gruns um HABL, þar sem gera þarf sérstakar ráðstafanir vegna vinnslu þeirra.
Sýklafræðideild LSH við Hringbraut: S. 543-5661, 543-5662, eða GSM vaktsími lífeindafræðings: 824-5208. Vakt allan sólarhringinn.
Veirufræðideild LSH, Ármúla 1a: S. 543-5900 til kl. 20:00 á virkum dögum og frá 8:00-16:00 á laugardögum, sunnudögum og helgidögum.
GSM sími yfirlæknis veirufræðideildar 824-5620.
Sýnatökuílát skal vera öruggt og með utanáskrúfuðu loki sem skal loka vandlega. Leiki vafi á að lok sé fullkomlega þétt skal innsigla ílátið með parafilm eða límbandi.
Að sýnatöku lokinni skal fara með sýnið fram í fordyri einangrunarherbergisins, leggja það frá sér, t.d. á pappírsþurrku eða einnota nýrnabakka, afklæðast hlífðarbúnaði, setja upp nýja hanska og sótthreinsa ílátið að utan með klórlausn eða sjúkrahússpritti.
Afklæðist hönskum og þvoið og sprittið hendur áður en einangrunarherbergið er yfirgefið og gangið frá sýninu til sendingar á eftirfarandi hátt:
Merkið sýnið (persónuauðkenni sjúklings + tegund og tökutími sýnis + smitgátarmiði) og gangið frá því í sýnatökuplasti.
Fyllið út beiðni, merkið með smitgátarlímmiða og takið greinilega fram að sjúklingur sé grunaður um HABL.
Setjið beiðnina í hinn vasa sýnatökuplastsins. Beiðnin á aldrei að koma í snertingu við sýnaílátið. Mengist beiðnaseðill skal skilyrðislaust henda honum og skrifa nýjan.
Eigi að senda sýnið á milli húsa eða landshluta skal það vafið í rakadrægar umbúðir (t.d. pappírsþurrkur) og sett í ytra, lekahelt ílát, t.d. álhólk eða plastfötu með þéttu loki. Beiðnin fer þá í sérumslag, sem fest er tryggilega utan á ytri umbúðirnar, sem einnig skulu greinilega merktar með smitgátarmiða.
18. Aðferð við greiningu á atýpískri lungnabólgu
Greining á atýpískri lungnabólgu af völdum Mycoplasma pneumonaie, Chlamydia pneumonaie, Chlamydia psittaci og Legionella pneumophila hefur hingað til nánast aðeins verið möguleg með mótefnamælingum (auk ræktunar og antigenprófa fyrir Legionella). Eins og þekkt er hafa þær aðferðir ekki reynst nægilega vel þar sem þær eru seinlegar og oft ekki nógu nákvæmar (2) Sameindafræðilegar aðferðir og þá fyrst og fremst PCR til greiningar á þessum bakteríutegundum hafa a.m.k. undanfarin 10 ár verið í þróun og hafa reynst mjög vel, en þær eru bæði næmari og sértækari en fyrrnefndar aðferðir og margfalt fljótlegri.(1,2)
PCR (Polymerase Chain Reaction) aðferð gengur út á að fyrirfram ákveðinn bútur erfðaefnis bakteríunnar er magnaður upp með fjölföldun..
Helstu kostir PCR :
1. Mjög lítið magn erfðaefnis og þar með bakteríunnar þarf til greiningar.
2. Aðferðin er ekki háð lífvænleika (viability) bakteríunnar og þar af leiðandi lítið háð nýlegri sýklalyfjagjöf (1)
3. Sértækni; erfðaefnisbútur sem magnaður er upp telst sértækur fyrir hverja bakteríutegund fyrir sig og því lítil sem engin hætta á röngu jákvæðu svari.
4. Nákvæmni; m.a. vegna staðfestingar á jákvæðu svari.
5. Hversu fljótleg aðferðin er.
Sýnataka
Hægt er að notast við flestar sýnagerðir úr öndunarvegi, s.s. gott hrákasýni (sputum) skol úr neðri öndunarvegi (BAL) og svo strok úr hálsi.
Stroksýni skulu tekin á bakterúræktunarpinna.
Svar
Neikvætt svar er gefið innan sólarhrings og jákvætt innan tveggja til þriggja sólarhringa.
Heimildir
1. Murdoch DR. Nucleic Acid Amplification Tests for the Diagnosis of Pneumonia. Clinical Infectious Diseases 2003;36:1162-1170
2. Welti Martine, Jaton Katia, Altwegg Martin, Sahli Roland, Wenger Aline, Bille Jacques. Development of a multiplex real time quantitative PCR assay to detect Chlamydia pneumonaie, Legionella pneumophila and Mycoplasma pneumonaie in respiratory tract secretions. Diagnostic Microbiology and Infectious Disease 2003;45:85-95
Smásjárkoðun á Gramslituðu sýni
Sýni frá augum - almenn ræktun, svepparæktun, acanthamoeba
20. Þjónustuhandbók
Ný þjónustuhandbók er í smíðum. Þessi síða inniheldur krækjur inn í hana á þær upplýsingar sem tilbúnar eru.
~
Uppf. í júlí 2009 gsh/hrg