Átröskun

Staðsetning:  Hvítabandið, Skólavörðustíg 37, 101 Reykjavík

Þjónustutími:  kl. 8.30 - 16:00 virka daga

Sími: 543 4600

Netfang: atroskun@landspitali.is



 

Átraskanir einkennast af alvarlegum truflunum á matarvenjum. Þær þróast oftast í kjölfar megrunarkúra þar sem fólk ætlar í fyrstu að losa sig við nokkur kíló eða fer hreinlega í öfgakennda megrun með því að svelta sig eða losa sig við mat á annan hátt. Slíkir kúrar geta endað í vítahring þar sem einstaklingnum finnst hann aldrei nógu léttur og missir sjónar á hvað er eðlileg líkamsþyngd og eðlileg máltíð. Mataræðið einkennist oft af litlu, einhæfu og fitusnauðu fæði. Einnig getur verið um að ræða alvarlegt ofát, jafnvel í köstum þar sem einstaklingurinn missir stjórn á því magni sem hann borðar en losar sig síðan við fæðuna á eftir, t.d. með því að framkalla uppköst. Ofhreyfing eða óhófleg líkamsrækt er algeng átröskunarhegðun.

Átröskunum fylgir andleg vanlíðan, kvíði og þunglyndi og mikil óánægja með líkamlegt útlit. Manneskjan verður heltekin af hugsunum um mat og þyngd og hræðslu við að borða. Átraskanir eru sjúkdómur en ekki hegðunarvandamál og sá sem veikist þarf að fá meðferð. Orsakir eru margvíslegar, bæði líffræðilegar og sálfélagslegar og meðferð getur verið margþætt. Ef gripið er nógu snemma inn í sjúkdómsganginn með ráðgjöf og stuðningi má oft hindra að sjúkdómurinn þróist á alvarlegt stig.

Þekktustu átraskanirnar eru lystarstol (anorexia nervosa) og lotugræðgi (bulimia nervosa). Lotuofát (binge eating disorder) hefur nýlega verið skilgreint sem sjúkdómur og veldur oft offitu. Sumar átraskanir eru “blandaðar” með einkennum bæði frá lystarstoli og lotugræðgi og eru kallaðar óskilgreindar átraskanir.


Markmið meðferðar

  • Auka innsæi/vilja sjúklings til að ná bata og öðlast heilbrigði
  • Meðhöndla líkamlega og sálræna fylgikvilla
  • Aðstoða sjúkling við að komast í, viðhalda og sætta sig við kjörþyngd
  • Bæta næringarástand og koma á reglubundnu mataræði
  • Takast á við hugsanaskekkjur og röng viðhorf sem tengjast mataræði og hugmyndum um líkama
  • Bæta sjálfstraust
  • Bæta samskiptamynstur

Ef grunur er um átröskun er fólki bent á að leita á heilsugæsluna. Heimilislæknir getur metið vandann og sent tilvísun í átröskunarteymið með samþykki sjúklings. Einnig er tekið við tilvísunum frá fagfólki innan og utan LSH, skólum og öðrum fagaðilum. Fólk getur einnig haft sjálft samband við átröskunarteymið með því að senda tölvupóst á atroskun@landspitali.is 

 

Einstaklingar með átraskanir hafa oft ýmis líkamleg og geðræn vandamál. Það þarf því oft að fylgjast náið með ástandi þeirra. Hjá öllum sem hefja meðferð í teyminu eru teknar blóðprufur, þar sem mældur er blóðhagur, sölt í blóði, starfsemi nýrna og lifrar, skjaldkirtils og fleira. Þessar blóðprufur eru síðan endurteknar eftir þörfum í meðferðinni.

Þunglyndi og kvíði eru einnig algengir fylgifiskar átraskana og oft geta þunglyndislyf komið að gagni. Bætt andleg líðan getur hjálpað einstaklingum að takast á við átröskunina og aukið árangur í meðferð. Allir fá tækifæri til að ráðfæra sig við lækni um möguleika á lyfjameðferð, kosti þeirra og galla.

Stöku sinnum kemur fyrir að einstaklingar eru of veikir af átröskun til að geta nýtt sér meðferð hjá teyminu, í göngudeild eða dagdeild. Ef ástand þeirra er mjög slæmt eða lífshættulegt er boðið upp á innlögn. Innlagnir eru gerðar á almennar móttökudeildir geðdeilda LSH við Hringbraut og sjá deildirnar um meðferðina á meðan á innlögn stendur.
Mikilvægi matar og hreyfingar til að viðhalda heilbrigði verða seint ofmetin. Matur er ekki aðeins lífsnauðsynlegur sem orkugjafi og byggingarefni líkamans heldur er hann einnig stór hluti af lífsgæðum okkar. Matur hefur mikið félagslegt gildi því félagslegum samskiptum fylgir oft eitthvað matarkyns. Því veldur átröskun ekki aðeins líkamlegum skaða heldur rýrir sjúkdómurinn lífsgæði einstaklingsins. Næringarfræðingur átröskunarteymisins vinnur að næringarmeðferð á göngudeild í samstarfi við aðalmeðferðaraðila og lækni teymisins. Einnig veitir hann fræðslu og ráðgjöf á dagdeild. 

 Markmið næringarmeðferðar eru einstaklingsbundin og unnin í samvinnu við sjúkling en miða fyrst og fremst að því að stöðva átröskunarhegðun (s.s. svelti, átköst og/eða uppköst eða önnur losunarhegðun) og koma á reglulegum og heilbrigðum fæðuvenjum. Að auki stuðlar meðferðin að fjölbreyttara fæðuvali, betra næringarástandi og bættri líkamlegri heilsu. Næringarmeðferðin miðar einnig að því að einstaklingurinn tileinki sér eðlileg viðhorf til matar og öðlist heilbrigt samband við mat. Sé einstaklingur í undirþyngd er þyngdaraukning að kjörþyngd einnig æskilegt markmið.

Sjá  Afleiðingar sveltis og vannæringar 

        Fæðuhringurinn

Hugræn atferlismeðferð (HAM) er algeng sálfræðimeðferð sem notuð er við átröskunum. Rannsóknir hafa sýnt fram á góðan árangur hennar. Meðferðin byggir á hugrænni nálgun um þá þætti sem viðhalda átröskunum. Hún leggur áherslu á nútíð og framtíð og samvinnu meðferðaraðila og skjólstæðings.
Megin einkenni átröskunar eru ofuráhyggjur af líkamsþyngd og lögun og ofmat á eigin getu til að stjórna þyngd og lögun. Einkennin leiða til óæskilegs hegðunarmynsturs sem viðheldur átröskuninni. Í meðferðinni er lögð áhersla á að skoða og breyta hegðun, hugsun og viðhorfum skjólstæðings til þessara þátta.

Meðferðin skiptist í 4 stig

  • Á 1. stiginu er aðaláherslan á vilja sjúklings til breytinga og átröskunarhegðun.
  • Á stigi 2 er farið yfir stöðuna, árangur og hindranir metnar.
  • Þriðja stigið er kjarninn í meðferðinni þar sem tekið er á þeim þáttum sem viðhalda átröskuninni, þ.e. hugsun, viðhorfum og tilfinningum sjúklings.
  • Á 4. og síðasta stiginu er markmiðið að viðhalda jákvæðum breytingum og semja “viðhaldsáætlun” til að draga úr hættunni á bakslagi.
Meðferðarstigin byggja hvert á öðru. Við lok meðferðar er sjúklingur orðinn “sérfræðingar” í eigin átröskunarvanda og hefur öðlast færni í að nýta sér tækni hugrænnar atferlismeðferðar upp á eigin spýtur.
Einstaklingar sem þjást af átröskun eiga oft í erfiðleikum með að tjá tilfinningar sínar og líðan. Einn af aðalvarnarháttum þeirra verður oft sá að þeir eiga mjög auðvelt með að verja sjúkdóminn rökrænt. Getur þetta valdið því að erfitt verður fyrir einstaklinginn og umhverfið að nálgast þeirra innra sjálf og tilfinningar. Listmeðferð getur því hentað átröskunarsjúklingum vel þar sem unnið er með myndræna tjáningu tilfinninga og aðaláherslan er á myndmálið og myndsköpunarferlið. Myndræn úrvinnsla gefur oft leið að djúpstæðum þáttum sálarlífsins þar sem dagleg meðvitund og orð ná ekki til.

Í átröskuninni er algengt að aðaláherslan verði á sjúkdóminn og raunverulegir styrkleikar einstaklingsins geta gleymst. Í listmeðferðinni er unnið út frá forsendum einstaklingsins sjálfs og er ekkert rétt eða rangt í ferlinu. Einstaklingurinn verður virkur þátttakandi í meðferðarferlinu.

Það að vinna myndrænt með ólíkan myndlistarefnivið getur því hjálpað einstaklingi sem þjáist af átröskun að uppgötva tilfinningar og styrkleika síns innra sjálfs sem hefur blundað í viðjum sjúkdómsins.

Í meðferð á dagdeild átröskunar eru regluleg fjölskylduviðtöl. Í fjölskylduviðtöl mæta sjúklingurinn og hans nánasti eða nánustu aðstandendur. Í þessum viðtölum fá aðstandendur tækifæri til að spyrjast fyrir um einkenni og áhrif sjúkdómsins en einnig um líðan og bataferli sjúklingsins. Það er undir sjúklingnum komið hversu miklar upplýsingar hann vill gefa nema að samið hafi verið um annað. Fjölskyldan fær í þessum viðtölum einnig hjálp til að vinna úr erfiðum samskiptum og finna nýjar og árangursríkari leiðir sem geta nýttst í bataferlinu.

Á göngudeild átröskunar er einnig boðið upp á fjölskylduviðtöl ef sjúklingur óskar eftir því. Rannsóknir sýna að stuðningur frá fjölskyldu er mjög mikilvægur í bataferli sjúklingsins.

Upplýsingarit fyrir skjólstæðinga

 

Í dagdeildarmeðferð felst að þyggja máltíðarstuðning í hádeginu. Áhersla er á að borða reglulega og fjölbreyttan mat. Veitt er aðstoð við að tileinka sér heilbrigðar lífs- og fæðuvenjur. Boðið er upp á stuðning við morgunmat og síðdegisbita ef óskað er.
 
Máltíðarstuðningur

Í máltíðarstuðningi felst að fá stuðning við að klára ráðlagðan matarskammt í matsal Landspítala, þyggja aðstoð við að skipuleggja máltíðir heima og skrá í matardagbók. Stuðningurinn er veittur fyrir máltíð, meðan á henni stendur og á eftir. Áhersla er á að máltíðir séu sem ánægjulegastar. Kjarninn í dagdeildarmeðferðinni er maturinn. Matarræðið segir til um hvar einstaklingur með átröskun er staddur í bataferlinu. Eftir því sem frelsi gagnvart mat verður meira eykst frelsi frá átröskun.

Stundaskrá dagdeildar (dæmi)

Fyrir utan það sem fram kemur á stundatöflu eru veitt einstaklings- og fjölskylduviðtöl

Tenglar

http://www.landlaeknir.is/pages/96?query

http://www.eatingdisorders.com/

http://www.something-fishy.org

http://pslandsforening.dk/

http://psychcentral.com/disorders/eating_disorders/

http://www.cci.health.wa.gov.au/

 http://www.nice.org.uk/Guidance/CG9

http://clinicalevidence.bmj.com/ceweb/conditions/meh/1011/1011_keypoints.jsp

Fyrir aðstandendur

http://tandf.msgfocus.com/files/tfinf_tandf/project_662/Eating_Disorders_WP_final-mres.pdf

 

Fréttir frá Átröskun

 

Bækur

Overcoming Binge Eating. Höf: Christopher G Fairburn (1995)

Skills-based Learning for Caring for a Loved One with an Eating Disorder: The New Maudsley Method. Höf: Janet Treasure, Gráinne Smith og Anna Crane (2007)

The parent´s guide to eating disorders. Höf: Marcia Herrin og Nancy Matsumoto (2007)

Demystifying anorexia nervosa. Höf: Alexander R Lucas (2004)

Getting better bit(e) by bit(e): A survival kit for sufferers of bulimia nervosa and binge eating disorders. Höf: Ulrike Schmidt og Janet Treasure (1993)

Anorexia nervosa: A survival guide for families, friends and sufferers. Höf: Janet Treasure (1997)

Lystarstol og lotugræðgi. Höf: Julia Buckroyd, ísl. þýð: Eva Ólafsdóttir (Vasaútgáfan 1997)