Landspítali Háskólasjúkrahús

Ágrip af sögu Landspítalans
1930 - 1998

Árni Björnsson,
15. janúar 1998

Landspítalinn í Reykjavík tók til starfa 20. des. 1930. Hugmyndir um sjúkrahús sem þjónaði öllu landinu voru þó ekki nýjar, því árið 1863 lagði Jón Hjaltalín þáv. landlæknir fram frumvarp á Alþingi um slíkan spítala en frumvarpið hlaut ekki afgreiðslu.

Á tímabilinu frá 1863 - 1930 voru nokkur sjúkrahús rekin í Reykjavík: Sjúkrahús Reykjavíkur 1866 fram yfir aldamót, St. Jósepsspítalnn Landakoti, 1902 - 1996, Kleppsspítalinn (geðveikrahæli) 1907 sameinaður Ríkisspítölunum og síðar Landspítalanum. Franski spítalinn 1904 - 1927, Sóttvarnarhúsið, 1903 - 1954, Vífilsstaðahæli og Farsóttarhúsið, 1920 - 1969. Tilurð Landspítalans var árangur af langri og harðri baráttu þar sem konur voru í fararbroddi og hafa þær æ síðan haft frumkvæði að mörgum framkvæmdum í sjúkrahúsmálum í landinu. Í hornstein spítalans sem lagður var 15. dag júnímánaðar 1926 af Hennar hátign drottningu Alexandrinu standa eftirfarandi orð, m.a. "Hús þetta - LANDSSPÍTALINN- var reistur fyrir fje, sem íslenskar konur höfðu safnað og Alþingi veitt á fjárlögum til þess að: LÍKNA OG LÆKNA." Lágmyndin.

Byggingar fyrstu þrjá áratugina

Elsti hluti Landspítalans, sem tekinn var í notkun 1930, var teiknaður af þáv. húsameistara ríkisins, Guðjóni Samúelssyni og það tók rúml. 4 ár að byggja hann. Í byrjun voru aðeins 2 deildir á Landspítalanum, þ.e.a.s. hand- og lyflækningadeild, en fyrsta stoðdeildin, röntgendeildin tók til starfa í janúar 1931. Upphaflegur rúmafjöldi var 92, sem skiptist jafnt milli deildanna, en á handlækningadeildinni voru 12 rúmanna ætluð fæðandi konum. Þessi starfsemi var í tengslum við handlækningadeildina til ársins 1948 en þá tók 50 rúma fæðinga- og kvensjúkdómadeild til starfa í nýrri byggingu á Landspítalalóðinni. Sjúkrarúmum á Landspítalanum fjölgaði smátt og smátt og á árabilinu 1939 - 1948 töldust þau 125. Þar með er talin húð-og kynsjúkdómadeild sem tók til starfa í sérstöku húsi á Landspítalalóðinni 1934. Hún var rekin af lyflækningadeild en undir stjórn sérfræðings í húð- og kynsjúkdómum sem starfaði við þá deild frá upphafi. Bygging þessi sem í daglegu tali var nefnd Sjöttan varð síðar aðsetur meinefnafræðideildar. Barnadeild var opnuð í júní 1957 og hafði upphaflega 30 rúm til umráða í húsnæði sem þá losnaði á 3. hæð spítalans. Hús Rannsóknarstofu Háskólans var byggt 1934 og var innan veggja þess frá byrjun, líffærameinadeild, réttarlæknisfræðideild og sýklafræðideild. Blóðbankinn tók til starfa í lok árs 1953 í sérstakri byggingu við hlið Rannsóknarstofu Háskólans.

Þróun sérhæfingar á Landspítala 1930 - 1960

Auk yfirlæknanna á lyf- og handlækningadeild starfaði einn sérfræðingur frá upphafi við spítalann, sérfr. í húð- og kynsjúkdómum. Árið 1932 bætist við sérfræðingur í háls-, nef- og eyrnalækningum og 1934 sérfræðingur í augnlækningum Enginn þessara sérfræðinga var þó fastráðinn við spítalann.
Árið 1940 er ráðinn sérfræðingur í kvensjúkdómum og fæðingarhjálp að handlækningadeildinni, sem annar aðstoðarlæknir. Hann varð síðar forstöðulæknir fæðingardeildarinnar eftir stofnun hennar 1948 til æviloka. Árið 1941 var sérfræðingur í bæklunarlækningum ráðinn að handlækningadeildinni, hann hóf jafnframt
lýtalækningar á deildinni, snéri sér síðan að almennum handlækningum og varð yfirlæknir og prófessor í handlæknisfræði frá 1951 til æviloka. Árið 1946 er ráðinn að handlækningadeildinni sérfræðingur í skurðlækningum, sem hafði sérhæft sig í þvagfæraskurðlækningum.

Árið 1951 var ráðinn sérmenntaður svæfingarlæknir að handlækningadeildinni, en hann var jafnframt skipaður forstöðumaður blóðbankans en sú skipan hélst þar til sérstakur forstöðumaður var skipaður fyrir blóðbankann.

Allir voru þessir sérfræðingar upphaflega ráðnir sem aðstoðarlæknar og gengu í öll verk en sérhæfingin þróaðist smátt og smátt eftir reynslu og áhugasviðum.
Á lyflækningadeildinni var þróun í stórum dráttum svipuð og á handlækningadeildinni, þ.e.as. að læknar voru ráðnir sem aðstoðarlæknar, sem unnu þau verk sem til féllu, en tóku smátt og smátt við þeim verkefnum sem tengdust sérmenntun og áhugasviðum hvers og eins. Þannig hafði fyrsti aðstoðarlæknirinn á lyflækningadeildinni, þá orðinn sérfræðingur í lyflækningum 1930, sérstaklega áhuga á efnaskiptasjúkdómum. Árið 1935 verður aðstoðarlæknir sérfræðingur í taugasjúkdómum og síðar í meltingarsjúkdómum, en sá hinn sami varð prófessor og yfirlæknir deildarinnar frá 1948 - 1955. Árið 1944 - 1948 starfaði aðstoðarlæknir við deildina, sem hafði sérhæft sig í hjarta-, æða- og efnaskiptasjúkdómum. Fram til ársins 1960 starfa síðan á deildinni, sem aðstoðarlæknar og deildarlæknar sérfræðingar í lyflækningum, sem höfðu sérhæft sig í ýmsum undirgreinum lyflækninga, 3 prófessorar veittu deildinni forstöðu á þessu tímabili.
Barnadeild var stofnuð í Landspítalanum árið 1957 og voru 2 læknar ráðnir að henni.
Rannsóknarstofa Landspítalans var frá upphafi undir stjórn lyflæknisdeildar. Lengst af var deildin aðeins ein stofa með einum föstum starfskrafti en 1958 var stofnuð sérstök rannsóknadeild og starfskröftum fjölgað um leið.
Röntgendeild tók til starfa árið 1931 og hefur frá upphafi verið staðsett í kjallara spítalans. Auk geislagreiningar voru þar stundaðar geislalækningar og ljósalækningar. Fyrsti yfirlæknir deildarinnar lést 1948, en eftirmaður hans starfaði við deildina til 1974. Umsvif deildarinnar jukust smátt og smátt enda var hún fram til 1960 eina röntgendeildin á landinu sem gat sinnt sérhæfðum verkefnum.

Frá 1960 til 1998 Austur- og vesturálmu nýja spítalans, miðhluta og tengibyggingu var lokið 1965, ásamt ketilhúsi. Árið 1967 var lokið við anddyri nýja spítalans (kringluna) ásamt eldhúsi og gangi. Árið 1973 var lokið við tengigang í nýja spítalanum og stækkun kvensjúkdómadeildar. Geðdeild Landspítalans var byggð á árunum 1974 - 1983 Á árunum 1974 - 1976 voru byggð tvö bráðabirgðarhús fyrir rannsóknarstofu Háskólans á Landspítalalóðinni sem áttu að endast í 5 ár en standa enn.

Meiriháttar byggingarframkvæmdir síðan 1983 hafa flestar verið á einhvern hátt tengdar byggingu K, nema bygging hæðar ofaná eldhúsbyggingu, sem nú er endurhæfingardeild en henni var lokið árið 1991. Af öðrum framkvæmdum má nefna stækkun röntgendeildar og innréttingu bráðamóttöku í kjallara opnuð árið 1992. Þá hefur á síðustu árum verið innréttuð ný gjörgæsludeild á þriðju hæð gamla spítalans, skurðstofum fjölgað og þær sem fyrir voru færðar í nútíma horf. Nýlega var ákveðið að reisa nýja byggingu á landspítalalóð fyrir Barnaspítala Hringsins. Byggingin verður staðsett sunnan við hús kvennadeildar ofan gamla Kennaraskólans. Áætlað er að hefja framkvæmdir við byggingu á næsta ári og verður nýr Barnaspítali væntanlega tekinn í notkun árið 2001.


Starfsemi eftir 1960

Fram til 1960 verða engar stórvægilegar breytingar á starfsemi og þjónustu Landspítalans en síðan hefur sérdeildum fjölgað jafnt og þétt og sú þjónusta sem veitt er orðið stöðugt fjölbreyttari og er það í samræmi við þróun læknisfræði annars staðar. Framanaf tímabilinu eða fram um miðjan níunda áratuginn var lögð megináhersla á fjölgun legurúma en síðan hefur tækniþróun leitt til þess að afköst sjúkrahússins hafa aukist án þess að þörf væri á fjölgun legurúma og allra síðustu ár hefur legurúmum fækkað nokkuð.
Á lyflækningasviði eru nú starfandi: almenn lyflækningadeild, sem auk þess veitir þjónustu í innkirtlasjúkdómum og smitsjúkdómum, gigtsjúkdómadeild síðan 1969, hjarta og æðasjúkdómadeild síðan 1966, krabbameins og blóðsjúkdómadeild síðan 1961, blóðskilunardeild síðan 1968, taugasjúkdómadeild síðan 1967, Á Vífilsstaðaspítala er rekin lungnasjúkdómadeild í tengslum við lyflækningadeildina.
Á handlækningasviði starfa 2 almennar skurðdeildir, bæklunarlækningadeild síðan 1972, lýtalækningadeild með brunadeild síðan 1976, þvagfæraskurðdeild síðan 1972, lungna-, æða- og brjóstholsskurðlækningadeild síðan 1976, svæfingar og gjörgæsludeild síðan 1974, en á henni er auk gjörgæslu eftir meiriháttar skurðaðgerðir, einangrunarherbergi fyrir gjörgæslu brunasjúklinga og svo er gjörgæsla fyrir börn og fullorðna með bráða sjúkdóma sem þurfa gjörgæslu.
Bæði á lyflækninga- og handlækningasviði eru reknar göngudeildir og bráðamóttaka var opnuð við spítalann árið 1992.
Á barnadeild (Barnaspítala Hringsins) er, auk þjónustu fyrir almenna barnasjúkdóma, veitt sérfræðiþjónusta í barnaskurðlækningum, lýtalækningum barna , krabbameinslækningum barna og hjartasjúkdómum barna.
Á kvensjúkdóma og fæðingardeild er auk almennra kvensjúkdómalækninga og fæðingarhjálpar reknar krabbameinslækningar auk deildar fyrir gervifrjóvgun. Tengd deildinni er mjög virk göngudeildarstarfsemi.
Á geðsjúkdómadeild er þjónusta fyrir alla geðsjúklinga, sérdeild er fyrir áfengissjúklinga með sérstakri göngudeild. Á deildinni starfa auk lækna og hjúkrunarfræðinga, félagsfræðingar og sálfræðingar. Í tengslum við geðdeildina en utan spítalans er m.a. rekin barnageðdeild.
Öldrunarlækningadeild var stofnuð í tengslum við Landspítalann í Hátúni 10b árið 1975, hefur starfað þar síðan en var lögð niður 1997 og starfsemin flutt á Landakotsspítala, sem nú er hluti af Sjúkrahúsi Reykjavíkur.
Augndeild var flutt af Landakotsspítala á árinu 1997 og með henni fluttist kennarastóll í augnlækningum til Landspítalans.

Rannsóknarstofur

Auk almennra rannsóknardeilda í lífefna og lífeðlisfræði sem reknar eru í tengslum við daglaga starfsemi spítalans, er Rannsóknarstofa Háskólans í meinafræði, rannsóknarstofa í sýklafræði, blóðmeinafræði, ónæmisfræði, auk ísótópastofu. Á vegum þessara rannsóknarstofa, blóðbankans og einstakra kliniskra deilda eru reknar rannsóknir á erfðatengdum sjúkdómum.

Hjúkrun

Hjúkrunarnámið var í upphafi fyrst og fremst starfsnám, sem var skipulagt og rekið af forstöðukonu spítalans, en hún var jafnframt skólastjóri Hjúkrunarskólans til ársins 1948, en læknar kenndu einstakar námsgreinar, aðrar en hjúkrunina. Hjúkrunarskólinn var staðsettur í Landspítalanum til1956 en flutti þá í núverandi húsnæði. Námið hefur þróast í að verða nám á háskólastigi allt frá 1973 og er nú sérstök deild í H.Í., þar sem víðtæk rannsóknarstarfsemi í hjúkrunarfræðum er stunduð með hjúkrunarnáminu. Þessi aukna menntun hjúkrunarfræðinga hefur einnig leitt til aukinnar sérhæfingar innan stéttarinnar og nú starfa sérhæfðir hjúkrunarfræðingar á flestum sérdeildum. Sjúkraliðar hafa verið menntaðir í tengslum við Landspítalann þar til Sjúkraliðaskóli Íslands var stofnaður árið 1975 og nú starfa sjúkraliðar á nær öllum deildum undir stjórn hjúkrunarforstjóra.


Endurhæfing

Endurhæfingu á Landspítalanum má rekja allt aftur til ársins 1931 en þá var ráðin nuddkona til spítalans. Endurhæfingardeild var innréttuð í kjallara spítalans1968 og var þar rekin alhliða endurhæfingarþjónusta fyrir allar deildir spítalans. Í lok árs 1991 flutti endurhæfingardeildin á hæð ofaná eldhúsbyggingu, sem hefur gefið möguleika á betri og fjölbreyttari þjónustu.

Kennsla læknanema og vísindastarfssemi

Landspítalinn hefur frá upphafi verið aðalkennslu- og háskólaspítali landsins. Við hann og starfsemi hans eru tengdar nær allar stöður prófessora við læknadeild H.Í. sem og aðrar kennarastöður, í þeim sérgreinum sem þar eru stundaðar. Mestöll kennsla læknastúdenta bæði klinisk og bókleg, eftir fyrsta hluta, fer fram á Landspítalanum. Vísindarannsóknum bæði í tengslum við kennsluna og í starfi einstakra lækna hefur fjölgað jafnt og þétt og árlega birtist fjöldi vísindagreina, bæði í innlendum og erlendum vísindaritum, sem unnar eru úr efniviði spítalans.

Bókasafn og önnur stoðstarfsemi

Vísir að læknabókasafni var stofnaður í Landspítalanum 1968. Árið 1986 fluttist bókasafnið í hluta af hjúkrunarskólanum og hefur síðan aukið starfsemi sína þar smátt og smátt. Bókasafnið veitir nú alhliða þjónustu fyrir starfsfólk spítalans og aðra þá er tengjast fræða- og rannsóknarstarfsemi í læknisfræði.
Starfsemi í eldhúsi Landspítalans hófst með stofnun hans, í þröngu húsnæði. Árið 1973 fluttist það í nýbyggt húsnæði í eldhúsbyggingu. Eldhúsið þjónar nú matarþörf, þar með sérþörfum, alls starfsfólks og sjúklinga spítalans auk þess sem þaðan er fluttur matur til allra stofnana utan Landspítalalóðar sem tengjast starfsemi spítalans.
Eðlisfræði og tæknideild var stofnsett við Landspítalann 1974. Deildin þjónar öllum deildum spítalans í öllu er varðar tækniþjónustu, s.s. ljósmyndun, viðhaldi og viðgerðum á tækjakosti spítalans, o.fl.